Entretiens > Au Chalet Mauriac 2019

25 06 2019

Sans ce passage par mon cerveau, par ma langue, ce livre n’aurait pas existé

Propos recueillis par Olivier Desmettre


Sans ce passage par mon cerveau, par ma langue, ce livre n’aurait pas existé

Photo : Élisabeth Roger / ALCA Nouvelle-Aquitaine

Katarzyna Marczewska était ce printemps au Chalet Mauriac afin de se consacrer à sa traduction, en polonais, du livre de Luc Boltanski, Énigmes et complots. Une occasion pour elle de prolonger une relation déjà établie avec un autre Boltanski, Christophe, fils de Luc, dont elle a récemment traduit La Cache. Une occasion pour nous de revenir sur ses années de formation, son métier de traductrice, les motivations d’une résidence, et sur ce moment si particulier passé, en heureuse compagnie, dans ce lieu magnifique, au milieu de la forêt. Dont on emportera d’intenses et précieux souvenirs.

 
De quelle manière a eu lieu votre rencontre avec la langue française ?
 
C’est la préhistoire ! Quand j’étais à l’école primaire en Pologne, le français était encore une langue de culture, même si l’anglais commençait déjà à prendre le dessus. Ma mère m’a inscrite à un cours, puis à ce qui est devenu ensuite l’Institut français de Varsovie, et là j’ai eu une chance énorme car c’était le seul endroit où il était possible d’apprendre le français avec des Français. Ce n’était pas forcément des enseignants, parfois des femmes de diplomates. L’apprentissage y était très efficace grâce à la méthode audiovisuelle, où il s’agissait d’apprendre par coeur des scènes, des structures, dont je me souviens encore ! Un enseignement sans aucune grammaire, fait de phrases qu’il ne fallait pas décortiquer mais apprendre telles qu’elles étaient. Mon amour de la lecture m’a plus tard conduit à imaginer devenir traductrice, ne voulant devenir écrivaine — les rédactions à l’école m’ont toujours demandé un effort énorme ; on attendait de moi des textes longs, et j’ai toujours préféré la concision…
 
 
Qu’est-ce qui fait prendre conscience néanmoins que l’exercice de la traduction existe, et même qu’il est possible ? Qu’est-ce qui a déclenché cette envie de traduire ?
 
Je ne sais plus, parce que c’était il y a bien longtemps ! Mais cela est venu dès le lycée, par mon désir de travailler avec le français. J’avais 18 ans lors de mon premier voyage en France, où j’ai travaillé comme fille au pair. Un apprentissage réciproque, avec trois enfants qui m’apprenaient le français et auxquels j’apprenais à parler.
 
J’ai poursuivi mes études de lettres à l’université, et aussi à l’Institut français, où nous faisions en trois ans la première année de langue et civilisation française de l’université de Nancy. Un enseignement précieux, où il y avait aussi des cours de traduction. Et à ce moment-là, j’ai commencé à traduire.
 
 
À quel moment avez-vous pris conscience que traductrice pouvait être un métier, une profession ?
 
J’ai pensé d’abord être traductrice du roumain, que j’avais appris aussi à l’université. Car il me semblait qu’il y avait de nombreux traducteurs du français vers le polonais, moins depuis le roumain. Seulement, je ne connaissais pas la Roumanie ni un seul Roumain ; aller là-bas pour apprendre la langue était très difficile, il n’y avait pas d’échanges avec notre université. Mes rêves sont devenus ensuite plus sérieux quand nous avons organisé un club de traduction à l’université, un stage avec des étudiants d’une autre université, et un concours — que j’ai remporté. Mais j’ai eu mon diplôme de lettres — il n’y avait pas de formation ni de diplôme de traduction, à l’époque — au moment où fut déclarée la loi martiale en Pologne. Mes projets d’études en France se sont évaporés. Rester à l’université et travailler sur le structuralisme me semblait très décalé de la réalité.
Pourtant j’avais fait, grâce à une professeure, et avec une amie, ma première traduction, d’un texte très compliqué. Puis on nous a confié celle d’un ouvrage important, d’un auteur français vivant au Québec : une psychanalyse d’Adam Mickiewicz, notre poète national. Un travail atypique — à partir d’un livre qui avait été préparé pour l’édition polonaise — qui m’a vraiment appris comment traduire. Comme nous étions débutantes, nous préparions chacune une version, que nous comparions, pour aboutir à une version finale tapée à la machine — pas d’ordinateur à l’époque, dans les années 80 ! — qui était envoyée au Canada. Ensuite, nous attendions les remarques de l’auteur… Finalement le livre a paru, qui fut notre première publication.
 
Et puis il y a eu un changement de régime en Pologne. Tout a été libéré, le marché du livre également. Avec, à côté de quelques maisons d’édition d’État toujours en place, un foisonnement d’éditeurs indépendants. Qui cherchaient des traducteurs. Pour, notamment, rattraper le retard et commencer à traduire des ouvrages de sciences humaines venus d’autres courants que ceux issus de la pensée marxiste ! J’ai eu cette chance de participer à ce mouvement, en traduisant quelques livres. Puis il y a eu à nouveau un changement de conjoncture, et il m’est devenu très difficile de trouver des éditeurs. Car après cet enthousiasme initial, le marché avait changé. L’offre de livres était devenue certes très importante, mais avec une forte concurrence d’autres types de loisirs — la télévision, le cinéma, la vidéo… Dans les années 70 et 80, il y avait certes peu de titres mais les tirages pouvaient facilement être de 100 000 exemplaires. Ensuite, le mouvement d’ouverture ayant été très sauvage, les faillites furent nombreuses, entre autres parmi les maisons qui me confiaient du travail.
 
 
Mais, à cette époque-là, la traduction était-elle votre activité principale ?
 
Non, j’avais commencé à travailler pour un institut de l’Académie polonaise des sciences, au service d’exportation. Un travail administratif qui a duré six ans, et dans lequel la traduction était présente, par la correspondance, puisqu’il s’agissait d’exporter du matériel scientifique en France. Mais je n’étais pas faite pour ce travail, et lui ne l’était pas non plus pour moi. J’ai arrêté, et puis il a fallu s’occuper des enfants qui ne laissaient que peu de temps — le système patriarcal avait eu raison de moi ! C’est alors que mes journées étaient consacrées aux poupées et petits trains, et les soirées à la traduction.
 
J’ai commencé progressivement à reprendre, à mi-temps, et j’ai eu la chance d’établir des relations avec une maison d’édition scientifique, pour laquelle je travaille toujours, essentiellement. Des traductions d’ouvrages de sciences humaines, plutôt des essais : Philippe Ariès, Jacques Le Goff, Marc Bloch, etc. Et depuis récemment, pour d’autres maisons, je commence à traduire des romans.
 
 
 

"Je l’ai traduit, j’ai reçu un prix pour cette traduction. Après, rien ; au bout de plusieurs années, on m’a proposé deux autres projets. Tout cela est très mystérieux…"

 
 
 
Dans cette relation avec cette maison d’édition, qui est à l’origine des traductions ?
 
Mon premier travail pour elle fut la traduction, que j’avais proposée, des Essais sur l’histoire de la mort en Occident de Philippe Ariès, livre acheté lors de mon premier séjour en France, et dont je m’étais dit, à 18 ans, que peut-être un jour je le traduirais ! Le livre est revenu vers moi douze ans plus tard, à la demande d’une maison d’édition. J’ai signé le contrat, terminé la traduction, mais la maison… a fait faillite ! J’ai alors cherché un autre éditeur, qui l’a publié et m’a ensuite proposé d’autres projets.
Il faut dire qu’il y a eu une époque, dans l’histoire de l’édition en Pologne, où la France a commencé à soutenir les traductions du français vers le polonais. La maison d’édition pour laquelle je travaille régulièrement bénéficiait de ces soutiens, et publiait 4 ou 5 titres français par an. Depuis, il est de plus en plus difficile d’obtenir de l’aide, et cela ne concerne pas seulement la Pologne.
 
Pour ce qui est du CNL, en 2008 il avait subventionné la traduction de plus de 500 titres français en différentes langues, contre 227 en 2017 (dont seulement trois titres traduits en polonais). Il y a aussi d’autres programmes d’aide à l’édition : le programme Boy-Zelenski, de l’Ambassade de France, et celui de l’Institut français, mais le soutien est limité à un titre par an pour un éditeur. Il y a aussi une très forte concurrence avec les livres venus de l’anglais (à peu près 8 fois plus de titres). Et même si le nombre de titres français publiés en Pologne n’a pas changé, il y a beaucoup moins de titres du domaine des sciences humaines. Pour moi, c’est un grand problème, parce que c’était ma première spécialité. Mais en même temps, c’était une chance de changer un peu de profil, et donc depuis quelque temps je traduis aussi des romans.
 
 
Cette arrivée de la traduction de textes plus littéraires est-elle due à votre initiative, ou bien à celle des maisons d’édition ?
 
Je voudrais bien pouvoir proposer des textes ! En général, c’est quand même l’éditeur qui choisit les titres à traduire. Il m’arrive aussi de proposer des ouvrages, comme ce fut le cas avec La Cache, de Christophe Boltanski, que j’ai traduit et qui a été publié. Mais c’est rare. Souvent j’envoie des projets, qui sont refusés, mais mon nom reste…
 
C’est comme cela que j’ai traduit les romans Bakhita, de Véronique Olmi, et Petit pays, de Gaël Faye. J’étais entrée un jour dans les bureaux de la maison d’édition en disant « bonjour je suis traductrice, je voudrais bien travailler pour vous ». On m’a alors proposé le gros volume de l’Histoire universelle des chiffres, de Georges Ifrah. Je l’ai traduit, j’ai reçu un prix pour cette traduction. Après, rien ; au bout de plusieurs années, on m’a proposé deux autres projets. Tout cela est très mystérieux… Il y a aussi une grande concurrence entre les traducteurs, dans un marché où ce sont les éditeurs qui dictent leurs conditions, et où cela est pareil pour la rémunération !
 
 
Nous y reviendrons, mais pour mieux comprendre encore les relations avec l’éditeur : quels sont les échanges avec lui qui suivent la remise de votre travail ?
 
L’idéal serait d’avoir plusieurs corrections possibles, mais cela dépend du temps dont on dispose. Pour Petit pays, par exemple, j’ai eu trois mois pour faire la traduction, le livre devant paraître rapidement. Certes, il y a toujours un autre regard, pour une préparation du texte plus ou moins soignée, mais quand les délais ne permettent pas ces échanges, je me sens très malheureuse.
 
La situation idéale est une remise du texte, suivie d’un retour avec des corrections. Et je préfère, si c’est possible, discuter avec la personne qui les a faites, car alors je peux soutenir mon point de vue, trouver une solution intermédiaire, etc. Ensuite, j’aime relire le texte mis en page (les épreuves), car je le vois tout à fait différemment, avec un certain recul. Et à ce moment-là encore, il m’arrive de faire plusieurs changements.
Dans certains cas, donc, je peux relire le texte à toutes les étapes. Mais avec certaines maisons aux délais impossibles, ce n’est pas le cas et ce n’est pas bon.
 
Il faut dire aussi que, de par mon passé de traductrice d’ouvrages scientifiques, qui joue ici énormément, je suis toujours très attentive à tous les détails, alors je vérifie tout, et dès que je vois quelque chose qui cloche… Par exemple, dans le livre de Christophe Boltanski, j’ai vérifié tous les noms de rues à Odessa (et même rectifié quelques erreurs de sa part). En général j’aime bien entrer en contact et travailler avec l’auteur, lui demander des précisions… Il y a toujours des équivoques, des mots à double sens, dont je me veux m’assurer que je les ai bien compris.
 
 
Venons-en alors à vos conditions de travail. Y a-t-il un contrat, une rémunération bien définie, une association de traducteurs qui peut défendre la profession ?
 
Je ne commence jamais le travail sans avoir signé le contrat. Même s’il existe des contrats qui imposent des conditions très incorrectes, ceux par exemple où je dois céder tous mes droits. Peu de contrats non plus évoquent un pourcentage sur les ventes ou le tirage. Il y a bien une loi sur les droits d’auteur, dans laquelle on peut lire que si le bénéfice de l’éditeur est nettement plus important que la rémunération du traducteur, celui-ci peut demander une augmentation, mais… De toute façon, l’éditeur est presque toujours celui qui impose les conditions, et la négociation est difficile. Elle est possible, mais dans une certaine marge.
 
Avec une rémunération moyenne, le traducteur arrive difficilement à avoir le salaire moyen polonais. En France, le feuillet (1500 signes) est à 21 € brut (pour pouvoir prétendre à une aide du Centre national du livre). La différence est énorme avec la Pologne, où on peut espérer arriver à 200 € pour 22 feuillets (qui est la base du calcul, pour un feuillet de 1800 signes), et certains éditeurs proposent seulement 100 €. C’est honteux, et moi je n’accepte plus de telle rémunération. Mais, bien sûr, les éditeurs me disent que d’autres sont prêts à les accepter… À la foire du livre de Varsovie, l’année dernière, à une réunion sur la situation des traducteurs, quelqu’un a dit que ce qui fait l’essentiel du prix d’un livre, pour un éditeur, est la publicité. Le traducteur est vraiment à la dernière place…
 
Le prix du livre est libre en Pologne. Le prix moyen est de 10 €, pour un salaire moyen de 800 €, ce qui est relativement cher. Le marché est très difficile : d’après les statistiques, on lit un livre par an en moyenne (contre 21 livres en France), et on publie plus de 30 000 titres par an.
 
S’agissant d’une association, il y a eu la création récente de celle des traducteurs littéraires, par une dizaine de jeunes professionnels. Aujourd’hui, elle compte au moins 300 membres. Je suis adhérente depuis 5 ans. Elle participe aux foires du livre de Varsovie et de Cracovie, et à plusieurs festivals. Elle a essayé d’établir un contrat-modèle, présenté sur son site internet, et cela a fait progresser. Nous avons même eu un stage de négociation, qui a été très utile pour moi. Nos réunions ont pour thèmes l’organisation des événements (par exemple la fête des traducteurs, le jour de Saint-Jérôme), la visibilité des traducteurs (des cours dans des lycées, le nom du traducteur sur la couverture…), les questions juridiques et sociales, mais aussi des problèmes directement liés à la traduction. Les échanges sont enregistrés et peuvent être écoutés sur Internet, car l’association a un site, ainsi qu’un forum de discussion.
 
 
Revenons-en maintenant au cœur de votre métier, et même si je sais que la question est terrible, bien plus facile que la réponse, mais je ne peux pas ne pas vous la poser ! Comment expliquez-vous cet exercice si particulier qu’est la traduction ? Qu’avez-vous le sentiment de faire en le faisant ? Comment en faire comprendre les enjeux ?
 
Je dois me mettre dans la peau de l’auteur. Je dois comprendre ce qu’il voulait dire et, ensuite, je dois le dire à ma façon. En fait, je dis toujours mes livres, parce que ce sont mes livres. Je suis co-auteure de tous mes livres. Sans ce passage par mon cerveau, par ma langue, ce livre n’aurait pas existé. Dans ma langue.
La littérature universelle appartient à tous, et on peut s’identifier aux héros d’Homère grâce aux traducteurs.
Ce que les gens ne comprennent pas, c’est que nous sommes aussi des auteurs. Cela exige une énorme responsabilité parce que, soit je vais contribuer à la notoriété de l’écrivain, soit on va se dire que c’est n’importe quoi.
 
On connaît des exemples de traduction meilleure que l’original. Où l’auteur est plus connu dans le pays où il a été traduit que dans son pays d’origine. La réception peut être alors tout à fait différente. C’était le cas de certains auteurs de la littérature latino-américaine, très connus en Pologne, moins dans leurs pays d’origine. Celui aussi de livres pour enfants, dont la géniale traduction en polonais de Winnie l’ourson : personne ne pense que l’ourson Kubuś Puchatek fut d’abord une petite ourse anglaise ! C’est notre Kubuś, tout simplement.
C’est ça la magie… et la responsabilité du traducteur de réécrire un texte.
 
 
 

"Quand on juge que le livre est bon ou mauvais, on juge l’auteur, jamais le traducteur."

 
 
 
Même si vous y avez en partie largement répondu, je voulais vous faire entendre néanmoins deux citations. Il y a souvent deux écoles : celle qui pense que le traducteur doit s’effacer, être la personne de l’ombre et celle qui considère que son travail doit être valorisé, porté au grand jour. Ainsi, dans un article intitulé Translators and Other Icons, l’américaine Lili Meyer écrit : « Nombreux sont les traducteurs qui considèrent que leur rôle est de disparaître. (...) Comme traductrice, je considère que la traduction est un acte de grand orgueil. C’est une forme artistique qui demande à la fois du talent et de l’ego. Il faut de la confiance, de l’assurance pour prétendre pouvoir écrire le livre de quelqu'un d'autre. » L’autre est de Susan Bernofsky, elle aussi traductrice américaine, qui a édicté un certain nombre de règles, à son attention et celles de tous les traducteurs. La régle N°1 est celle-ci : « Soyez toujours un écrivain pendant que vous traduisez, et chaque fois que vous l'oubliez, revenez-y. »
 
Je ne crois pas que la question se pose. Le traducteur doit connaître très bien sa propre langue. Je peux toujours vérifier la signification d’un mot étranger, mais je dois absolument être sûre de ma langue, de mes mots. Donner l’équivalent de ce je lis. Cela veut dire que cela doit sonner dans ma langue. Cela ne sera jamais l’original. Ce ne sera jamais le même rythme, jamais les mêmes mots. Jamais mot à mot, jamais un à un. Dans aucune traduction.
 
Quand on juge que le livre est bon ou mauvais, on juge l’auteur, jamais le traducteur. Quand je lis des opinions sur les livres, on ne voit jamais rien à propos du traducteur. On ne le voit pas. Comme s’il était transparent. Pourtant, chaque écrivain travaille énormément sur le style, dispose les mots d’une certaine façon. Et cette disposition est très différente d’une langue à l’autre. En polonais, je peux prendre une phrase de quatre mots, les mettre dans un ordre différent, ce sera toujours la même phrase mais les accents seront mis différemment. En français, ce n’est pas possible. Chaque langue a ses propres caractéristiques, et suivant celles-ci, pour chaque auteur, je dois trouver et rendre son style, dans ma langue. Il y a des accents qui sont disposés d’une certaine manière dans une phrase, et cette phrase, si l’auteur l’a voulue belle, alors je dois la restituer à l’identique ; ou bien si le texte est haletant, morcelé, le mien doit l’être aussi. Il doit être l’équivalent, mais c’est mon texte. Ce n’est pas le texte de l’auteur, c’est mon texte.
 
Par exemple le début du texte de Gaël Faye fait penser à du rap, alors il faut rendre ce rythme. Dans le texte de Véronique Olmi — et je m’en suis rendu compte assez tard, ayant accepté le texte sans savoir que ce serait finalement si difficile —, en lisant le texte à haute voix, j’ai réalisé que chaque phrase avait son rythme et que le livre était en fait un long poème. J’ai alors dû retravailler plusieurs pages pour trouver l’équivalent, que j’ai cherché… dans la poésie polonaise. Le livre d’Olivier Bourdeaut, En attendant Bojangles, a été un travail fou, parce qu’en plus du rythme, en plus des rimes, il y a énormément de jeux de mots, alors là il faut inventer, créer. Là c’est vraiment mon livre.
 
Et cela est vrai aussi pour les essais. Certains auteurs ne se soucient pas trop du style, mais si un texte est compliqué, je dois le rendre compréhensible. Le travail est certes différent, mais il s’agit aussi de ma responsabilité. Celle du bon choix des termes, et celle parfois de créer un vocabulaire, pour ceux qui n’ont pas forcément d’équivalent en polonais. Qui s’imposera peut-être ensuite, pour d’autres traducteurs. Donc une responsabilité toujours présente, et qui rend ce métier si intéressant !
 
 
La traduction du texte de Luc Boltanski, sur laquelle vous êtes venue travailler au Chalet Mauriac, a-t-elle avancé de la manière dont vous l’espériez ? Et quelle incidence a eu ce temps passé ici sur votre travail ?
 
Ce moment que j’ai eu ici était important car même si je travaille depuis longtemps déjà sur ce texte, il est très difficile et compliqué. C’est un texte de sociologie, où il y a beaucoup de notions élaborées par Boltanski, et dont il n’y a pas de traduction polonaise, pas de terminologie établie. Je suis arrivée avec une première version, et avec la volonté de rencontrer l’auteur, pour le connaître et lui poser mes questions. Les deux premières semaines de mon séjour ayant d’abord été consacrées à une relecture, mon texte est devenu tout rouge, parsemé de points d’interrogation ! Puis j’ai passé trois jours à Paris où, pour des raisons mystérieuses (rires), j’ai rencontré Luc Boltanski, mais n’ai pas pu lui poser mes questions [nous n’en saurons pas plus, ndlr]. Mais je l’ai vu, nous avons beaucoup parlé, ce qui est très important pour moi. En plus, en 2017, j’avais traduit le livre de Christophe Boltanski, fils de Luc, je l’avais rencontré à Paris et j’avais vu la maison dont il est question dans son livre, mais de l’extérieur seulement ; et voilà que j’ai été invitée chez Luc Boltanski, et j’ai alors pu voir l’intérieur. Ce fut une énorme émotion de voir certains des lieux du livre. Presque comme de découvrir Troie, ou la tombe de Toutânkhamon — j’exagère, mais à peine (rires).
 
Ensuite, j’ai laissé reposer le texte, pour me consacrer à une proposition reçue un peu avant mon départ, L’Ordre du jour, d’Eric Vuillard (prix Goncourt 2017). Il y a comme un fil commun qui relie, depuis quelque temps, les livres que je traduis : la guerre, la persécution, le génocide, le nationalisme. Cela concerne même un livre qui apparemment n’a rien à voir avec ces thèmes — et que j’aimerais voir enfin publié — L’Afrique fantôme, de Michel Leiris, qui se déroule en Afrique en 1931-1933. Mais il y apparaît une ethnographe d’origine polonaise, Deborah Lifchitz1, déportée à Auschwitz en 1942. En 2017, pendant mon séjour à Paris, j’ai fait des recherches sur tous les lieux liés à son histoire — comme pour La Cache, de Christophe Boltanski. Je suis allée au Mémorial de la Shoah, voir ses lettres et photos, j’ai été à Drancy, j’ai vu le dossier de Deborah Lifchitz aux archives de la Police parisienne. Le sort de Deborah aurait pu être celui du grand-père de Christophe Boltanski. D’où cette impression que, de traduction en traduction, il s’agit toujours d’un seul et même livre.
 
 
 

"À Saint-Symphorien, il y a cette possibilité, qui a de l’importance pour moi, de rencontrer des artistes d’autres disciplines, que je n’aurais sans doute jamais eu l’occasion de croiser."

 
 
 
Cette expérience de la résidence, elle n’est pas une première fois pour vous, je crois ?
 
J’ai été par deux fois en résidence à Arles (CITL, Collège international des traducteurs littéraires) qui est un endroit différent, en ce qui concerne notamment les rapports qui s’établissent entre les résidents. J’avais l’impression que, là-bas, les relations étaient moins étroites, chacun travaillant dans son coin. Il y avait moins de discussions communes, de sorties communes. À Arles, on est en ville, ce qui offre plus de loisirs. À Saint-Symphorien, on est un peu comme sur une île. Et on est beaucoup plus avec ceux qui s’occupent du Chalet et leurs familles, leurs amis. En plus, ici, il y a cette possibilité, qui a de l’importance pour moi, de rencontrer des artistes d’autres disciplines, que je n’aurais sans doute jamais eu l’occasion de croiser. Une vie en communauté, qui est due peut-être aussi au fait que nous sommes arrivés tous en même temps, que nous avons commencé ensemble. Très vite, il y a eu des échanges, et puis cette vie autour de la table, dans la cuisine, qui est fondamentale ici.
 
 
Qu’est-ce qui avait motivé ce désir de venir en résidence ?
 
C’est tout à fait normal. Quand on est traducteur, on vit chacun dans son coin. Même si désormais, à Varsovie, nous nous rencontrons plus souvent, il ne s’agit seulement que de quelques heures par mois. Il m’importe vraiment d’échanger avec les autres, de voir comment ils travaillent, d’appréhender les problèmes d’autres pays. La chose essentielle, c’est le contact avec la langue vivante. Il faut l’écouter, la parler, la vivre au quotidien.
 
Et puis il y a cette sensation fabuleuse, ici, d’être un peu en vacances tout en étant au travail ! Ce lieu, unique, me convient bien. Lors d’une résidence à Paris, j’avais voulu tout faire à la fois, les visites — souvent en lien avec la traduction — et le travail lui-même. Un séjour épuisant ! Ici, certes, il y a bien quelques distractions — souvent littéraires ! —, mais chacun peut travailler à son rythme.
 
Et puis la grande découverte, pour moi, fut de voir le printemps en France. Moi qui n’avais connu jusqu’à présent que l’été et l’automne. Et son arrivée beaucoup plus précoce qu’en Pologne. J’aurais peut-être même l’occasion de le voir une deuxième fois, à mon retour (rires). Jouir de tout cela est aussi très important.
 
 
C’est une question un peu traditionnelle pour moi, mais je la pose malgré tout. Ce chalet fut le lieu de villégiature d’un futur écrivain, prix Nobel de littérature. Pensez-vous que cela ait exercé une influence particulière sur vous et sur votre travail ? Y avez-vous croisé un Mauriac fantôme ?
 
J’avais très peu lu Mauriac avant de venir ici. Nous avons regardé Thérèse Desqueyroux (Georges Franju, 1962), lors d’une des premières soirées. Puis j’ai lu le roman, sa suite aussi. Nous avons été au domaine de Malagar. Mauriac a alors commencé à prendre corps dans mon esprit, dans mon imagination… Voici peut-être son influence ! Et puis cela fait toujours plaisir d’être dans un endroit qui a compté pour quelqu’un. Qui n’est pas anonyme.
 
 
La dernière question porte sur un souvenir qu’elle aimerait et accepterait de partager. Katarzyna Marczewska met naturellement un certain temps à y répondre : « Peut-être la Hure, à côté du moulin de Marian. Le reflet du soleil, dans l’eau, qui m’a fait penser à une autre petite rivière en Pologne. Je me suis sentie chez moi, vraiment chez moi. » Nul doute, à St-Symphorien, l’esprit de Katarzyna Marczewska sera toujours présent, lui aussi.
 
 
1 Lire l’intrigant livre de Michael Freund, La Disparition de Deborah L., paru aux éditions du Seuil. (N. de DO).
 

Tout afficher

  • Gdyby te książki nie przeszły przez mój mózg, mój język, nie istniałyby – nie byłoby ich w moim języku.

    Katarzyna Marczewska przebywała od 1 kwietnia do 13 maja w Chalet Mauriac na stypendium dla tłumaczy. Pracowała nad przekładem książki Luca Boltanskiego Énigmes et complots (Zagadki i spiski) na język polski. Pobyt we Francji był dla tłumaczki okazją do kontynuacji kontaktu z rodziną Boltanskich, nawiązanego wcześniej z synem Luca, Christophe’em, autorem przełożonej przez nią niedawno książki La Cache (W ukryciu). Dla nas była to okazja do rozmowy o latach nauki, o warsztacie tłumaczki, o motywach, jakie ją skłoniły do wystąpienia o stypendium, i o szczególnym czasie, jaki spędziła w doborowym towarzystwie w tym wspaniałym miejscu pośród lasów. Miejscu, o którym zachowa żwye i cenne wspomnienia.

    Rozmawiał Olivier Desmettre.
     
     
    Jak doszło do spotkania z językiem francuskim?
     
    K. M.: To prehistoria! Kiedy chodziłam do szkoły podstawowej, językiem kultury był jeszcze w Polsce francuski, chociaż angielski zaczynał już zdobywać przewagę. Moja matka zapisała mnie na kurs językowy w pobliżu naszego domu, a rok później do Czytelni Francuskiej, która potem przekształciła się w warszawski Instytut Francuski. Był to bardzo szczęśliwy wybór, bo tylko tam można było uczyć się francuskiego od Francuzów. Nie zawsze byli to zawodowi nauczyciele, zdarzały się też na przykład żony dyplomatów. Naukę prowadzono metoda audiowizualną, bardzo skuteczną – uczyliśmy się na pamięć dialogów, scenek, struktur. Do dziś pamiętam całe zdania! Nie mieliśmy w ogóle gramatyki, uczyliśmy się zdań, których nie analizowaliśmy, mieliśmy je tylko dokładnie zapamiętywać.
    Zawsze lubiłam czytać i wreszcie kiedyś pomyślałam, że w związku z tym mogłabym zostać tłumaczką – nie pisarką, bo pisanie wypracowań zawsze przychodziło mi z wielkim trudem; w szkole oczekiwano długich tekstów,  a ja wolę zwięzłość i precyzję
     
     
    W jaki sposób człowiek uświadamia sobie, że istnieje coś takiego jak przekładanie i że jest to możliwe? Jak doszło do tego, że poczuła pani w sobie takie pragnienie?
     
    K. M.: Już nie pamiętam, bo to było bardzo dawno temu! Ale zaczęło się to pewnie w liceum; chciałam robić coś, co miałoby związek z językiem francuskim. Miałam 18 lat, kiedy wyjechałam po raz pierwszy do Francji. Opiekowałam się trojgiem dzieci i najstarsze dziecko uczyło mnie francuskiego, a ja uczyłam mówić dwoje młodszych.
     
    Potem poszłam na studia, na romanistykę, i nadal uczęszczałam do Instytutu Francuskiego, gdzie w ciągu trzech lat przerobiliśmy pierwszy rok kursu języka i cywilizacji francuskiej uniwersytetu w Nancy. To była nauka na dość wysokim poziomie, mieliśmy tam również zajęcia z przekładu. Właśnie tam zaczęłam tłumaczyć.

     
    Kiedy pomyślała pani, że mogłaby się pani zajmować zawodowo tłumaczeniem?
     
    K. M.: Początkowo uznałam, że mogłabym zostać tłumaczką z rumuńskiego. Uczyłam się tego języka na studiach. Wydawało mi się, że jest mnóstwo tłumaczy z francuskiego, a znacznie mniej z rumuńskiego; tyle że nie znałam właściwie Rumunii i żadnych Rumunów. Bardzo trudno było wówczas tam pojechać, żeby się uczyć języka, nie było wymian studenckich z Rumunią na naszym kierunku. Marzenia o zawodzie tłumaczki zaczęły się konkretyzować, kiedy zorganizowaliśmy koło przekładowe i warsztaty międzyuczelniane, kiedy zdobyłam pierwszą nagrodę w studenckim konkursie na przekład. Ale kiedy obroniłam pracę magisterską – była to praca z teorii literatury, nie mieliśmy wówczas specjalizacji z dziedziny przekładu literackiego – w Polsce od pół roku panował stan wojenny. Plany dalszych studiów we Francji legły w gruzach. Zajmowanie się strukturalizmem w ramach studiów doktoranckich w Polsce wydawało mi się zajęciem jałowym i kompletnie oderwanym od rzeczywistości.
    Miałam już jednak na koncie pierwszy opublikowany przekład bardzo zawiłego tekstu z dziedziny teorii literatury. Wykonałyśmy go razem z koleżanką, a powierzyła nam tę pracę nasza promotorka. To nam otworzyło drogę do kolejnego przekładu. Tym razem była to spora książka: psychoanaliza Adama Mickiewicza autorstwa Francuza mieszkającego w Québecu. Bardzo szczególne tłumaczenie – na podstawie tekstu napisanego specjalnie pod kątem wydania polskiego – które był dla nas prawdziwą szkołą przekładu. Nie miałyśmy przecież doświadczenia; każda z nas przygotowywała własną wersję, potem je porównywałyśmy i ustalałyśmy wspólny tekst, który przepisywałyśmy na maszynie – w latach osiemdziesiątych nie było komputerów! - i wysyłałyśmy do Kanady. Potem, po długim oczekiwaniu, otrzymywałyśmy z powrotem nasz przekład z uwagami autora. Zanim doszło do wydania przekładu, upłynęło kilka lat. Była to nasza pierwsza książka.
     
    A potem w Polsce doszło do zmiany ustroju. Zapanowała wolność i wolny rynek. Dotyczyło to także rynku książki, gdzie obok kilku istniejących od dawna wydawnictw państwowych zaczęły się pojawiać jak grzyby po deszczu niezliczone wydawnictwa prywatne. I szukały tłumaczy – między innymi po to, by nadrobić zaległości w przekładach z dziedziny nauk humanistycznych i wydawać tłumaczenia książek z rozmaitych nurtów nie wywodzących się z marksizmu. Udało mi się wówczas przetłumaczyć kilka książek; potem jednak koniunktura się odmieniła i propozycje przekładów nagle się urwały. Po początkowym okresie euforii rynek się załamał. Podaż książek była ogromna, a narodziła się olbrzymia konkurencja w postaci telewizji, kina, kaset wideo… Do lat osiemdziesiątych wydawano mało tytułów, za to w olbrzymich nakładach, często stutysięcznych. Potem, kiedy zapanował dziki kapitalizm, po kilku latach słabsze wydawnictwa zaczęły masowo plajtować; dotyczyło to między innymi wydawnictw, z którymi współpracowałam.
     

    Czy w tamtym okresie pracowała pani głównie jako tłumaczka?
     
    K. M.: Nie, byłam zatrudniona w dziale eksportu w pewnym instytucie naukowym; przez sześć lat wykonywałam pracę biurową, w której posługiwałam się językiem francuskim, używanym w korespondencji i dokumentach dotyczących aparatury naukowej. Nie była to moja wymarzona praca i po sześciu latach ten etap się zakończył. Trzeba się było zajmować dziećmi i niewiele miałam czasu na cokolwiek innego – w moim przypadku system patriarchalny zadziałał w pełni! Usiłowałam jednak pracować – w dzień bawiłam się lalkami i układałam domki z klocków, a wieczorem pracowałam, dopóki nie stuknęłam nosem w klawisze.
    Kiedy dzieci podrosły, wróciłam do pracy na pół etatu; udało mi się nawiązać współpracę z pewnym wydawnictwem naukowym, dla którego pracuję do dziś. Przekładam książki z zakresu nauk humanistycznych i społecznych, eseistykę; moi autorzy to między innymi Philippe Ariès, Jacques Le Goff, Marc Bloch. Od niedawna tłumaczę również beletrystykę.

     
    Kto proponuje książki do przełożenia – pani czy wydawnictwo?
     
    K. M.: Pierwszą pracą, jaką wykonałam dla mojej obecnej głównej wydawczyni, był przekład książki Philippe’a Arièsa  Essais sur l’histoire de la mort en Occident (Rozważania o historii śmierci). Propozycja wyszła ode mnie, ale był to koniec dość długiej historii. Otóż kupiłam tę książkę podczas pierwszego pobytu we Francji, kiedy miałam 18 lat, i powiedziałam sobie, że być może kiedyś ją przetłumaczę. Dwanaście lat później książka przyszła do mnie – pewne wydawnictwo zaproponowało mi przekład, podpisałam umowę, wykonałam pracę, ale wydawca zbankrutował. Wtedy właśnie znalazłam inne wydawnictwo, które wydało książkę, a potem zaczęło mi zlecać następne prace.

    Należy powiedzieć, że po roku 1989 Francja zaczęła mocno wspierać przekłady z języka francuskiego na Polski. Wydawnictwo, z którym współpracuję, korzystało z dotacji i wydawało co roku cztery czy pięć tytułów francuskich. Obecnie jednak coraz trudniej uzyskać dotację, i nie dotyczy to tylko Polski. Na przykład Centre national du livre w roku 2008 partycypował w wydaniu ponad 500 przekładów z francuskiego na inne języki, natomiast w roku 2017 dotacja objęła jedynie 227 tytułów (z tego tylko trzy przekłady na język polski). Są jeszcze dwa inne, komplementarne programy wsparcia wydawniczego: program Boy-Żeleński Ambasady Francuskiej oraz dotacje Instytutu Francuskiego, ale obecnie jeden wydawca może uzyskać dotację tylko do jednego tytułu rocznie. Jest również olbrzymia konkurencja ze strony przekładów z języka angielskiego (wydaje się około 8 razy więcej tytułów angielskich niż francuskich). A chociaż liczba tytułów francuskich wydawanych co roku w Polsce nie zmienia się, jest teraz o wiele mniej przekładów z dziedziny nauk humanistycznych, co bezpośrednio mnie dotyka, bo to moja specjalność. Z drugiej strony był to dla mnie jednak bodziec do poszerzenia profilu i od pewnego czasu tłumaczę również powieści.

     
    Czy ten zwrot w stronę beletrystyki nastąpił z pani inicjatywy, czy też wynikał z propozycji składanych przez wydawnictwa?
     
    K. M.: Byłabym bardzo zadowolona, gdym mogła sama proponować książki! Zazwyczaj wyboru dokonuje wydawca. Również i mnie zdarza się jednak coś zaproponować; tak było z książką Christophe’a Boltanskiego W ukryciu, którą wydano w moim przekładzie. Ale  dochodzi do tego bardzo rzadko. Często wysyłam propozycje, wydawca ich nie przyjmuje; ważne, że gdzieś pozostaje moje nazwisko.
     
    Tak właśnie było z przekładem powieści Véronique Olmi Bakhita; również propozycję przekładu Petit pays (Tęsknota) Gaëla Faye’a zawdzięczam pośrednio mojej bardzo odległej inicjatywie. Któregoś dnia weszłam do siedziby pewnego wydawnictwa i powiedziałam: „Dzień dobry, jestem tłumaczką, chciałabym z wami współpracować”. Zaproponowano mi wówczas tłumaczenie książki Georges’a Ifraha Histoire universelle des chiffres (Historia powszechna cyfr). Była to bardzo opasła książka, a za jej przekład dostałam nagrodę. Jednak dopiero po wielu latach dla tego samego wydawnictwa zrobiłam kolejne dwa przekłady. Cały ten rynek rządzi się dość tajemniczymi prawami… Tłumacze konkurują ze sobą o zlecenia, a wydawnictwa dyktują warunki umów i stawki.

     
    Wrócimy jeszcze do tego, ale pozostańmy na razie przy relacji z wydawcą – jak wyglądają kontakty z redakcją po złożeniu przekładu?
     
    K. M.: Najlepiej byłoby mieć możliwość dokonywania poprawek podczas kolejnych etapów pracy, ale zależy to od czasu, jaki mam do dyspozycji. Na przykład na przetłumaczenie Tęsknoty miałam trzy miesiące, wydawcy zależało na szybkim ukazaniu się książki. Oczywiście zawsze książkę czyta po mnie redaktor, tekst zawsze podlega redakcji, ale czasem odbywa się to bardzo szybko, nie ma czasu na dokładne przedyskutowanie zmian i bardzo mi to doskwiera.
    Po złożeniu tekstu przekład wraca więc do mnie z uwagami redakcji. Wówczas najlepiej jest móc porozmawiać z redaktorem – łatwiej wtedy wyjaśnić mój punkt widzenia, jeśli się na coś nie zgadzam, bronić moich wyborów albo znaleźć wspólnie inne rozwiązanie. Potem dobrze jest przeczytać tekst po składzie – wtedy widzę go całkiem inaczej, poza tym mam już pewien dystans. I często wprowadzam jeszcze sporo poprawek.
    Czasem więc mogę czytać przekład na wszystkich etapach powstawania książki. Ale nie zawsze jest to możliwe, czasem wydawca narzuca szalone tempo i nie jest to dobre dla tekstu.

    W mojej pracy wielką rolę odgrywają również doświadczenia w pracy nad tekstami naukowymi – zawsze zwracam uwagę na wszelkie szczegóły, dokładnie sprawdzam, czy wszystko się zgadza… W książce Christophe’a Boltanskiego sprawdzałam na przykład nazwy ulic i placów w Odessie (i poprawiłam kilka omyłek autora).
    Staram się, o ile to możliwe, nawiązać kontakt z autorem i uzyskać od niego pomoc, jeśli mam jakieś wątpliwości – a zawsze zdarzają się niejasności, słowa o podwójnym znaczeniu, i dobrze jest się upewnić, czy dobrze je rozumiem.
     
     
    Przejdźmy do warunków pracy. Czy podpisuje pani umowę, czy jest w niej dokładnie określone wynagrodzenie, czy istnieje w Polsce stowarzyszenie tłumaczy dbające o prawa tej grupy zawodowej?
     
    K. M.: Nigdy nie zaczynam pracy przed podpisaniem umowy, chociaż może ona być bardzo niekorzystna. Na przykład może być w niej zapis o przekazaniu wydawcy praw do przekładu. Bardzo rzadko zdarzają się również umowy, w których tłumaczowi przysługuje wynagrodzenie w postaci procentu od sprzedaży. W prawie autorskim jest wprawdzie zapis o tym, że jeśli zysk wydawcy będzie niewspółmiernie wysoki w stosunku do wynagrodzenia tłumacza, można się domagać podwyższenia honorarium, ale… W każdym razie prawie zawsze warunki dyktuje wydawca, a ich negocjowanie jest dość trudne.
    Tłumacz zarabiający średnią stawkę nie osiąga średniego wynagrodzenia. We Francji rekomendowana stawka za przekład jednej strony (1500 znaków) wynosi 21 euro brutto (jest to minimalna stawka przyjmowana przez Centre national du livre przy udzielaniu dotacji). Jest to nieporównanie więcej niż w Polsce, gdzie niezłą stawką jest 200 euro za arkusz (22 strony po 1800 znaków), a są też wydawcy, którzy proponują niewiele ponad 100 euro, co jest zwyczajnie nieprzyzwoite. Na takie propozycje się nie godzę, ale wydawcy odpowiadają, że są tacy, co pracują dla nich za takie pieniądze… W ubiegłym roku na Targach Książki w Warszawie mieliśmy panel na temat sytuacji tłumaczy - ktoś powiedział, że największy udział w cenie książki mają koszty reklamy. Tłumacz znajduje się na ostatnim miejscu.
    Nie ma w Polsce jednolitej ceny książki. Średniej grubości książka kosztuje około 10 euro, a średnia płaca to jakieś 800 euro, więc książki są dość drogie. To bardzo trudny rynek: statystyki mówią, że Polacy czytają średnio jedną książkę rocznie (we Francji jest to 21 książek), a co roku ukazuje się ponad 30 000 tytułów.
     
    Jeśli chodzi o stowarzyszenia, należę od 5 lat do Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury, założonego jakieś dziesięć lat temu przez kilkoro młodych tłumaczy. Dziś liczy ono ponad 300 członków. Stowarzyszenie uczestniczy  w imprezach organizowanych podczas targów książki w Warszawie i Krakowie, w festiwalach literackich. Opracowano wzór umowy o przekład, dostępny na stronie internetowej Stowarzyszenia, i coś się zaczęło w tej sprawie zmieniać.  Mieliśmy również warsztaty z negocjacji, co dla mnie było bardzo przydatne. Nasze spotkania dotyczą kwestii organizacyjnych; obchodzimy święto tłumacza w dniu Świętego Hieronima;  Stowarzyszenie zajmuje się kwestią widzialności tłumaczy (nasi członkowie przeprowadzają lekcje w liceach, zabiegamy o umieszczanie nazwiska tłumacza na okładce), sprawami prawnymi i socjalnymi, ale rozmawiamy również o problemach związanych z przekładem. Dyskusje są nagrywane i umieszczane w Internecie; Stowarzyszenie ma własną stronę, a także forum dyskusyjne.

     
    Wróćmy teraz do tego, co jest istotą zawodu tłumacza, i chociaż wiem, że to okropne pytanie, o wiele łatwiejsze niż odpowiedź, nie mogę go nie zadać! Na czym polega według pani ta bardzo szczególne czynność, jaką jest tłumaczenie? Co pani właściwie robi, jak pani to czuje? Jak można wyjaśnić, o co w tym chodzi?
     
    K. M.: Muszę wejść w skórę autora, zrozumieć, co chciał przekazać, a potem powiedzieć to własnymi słowami. O moich przekładach mówię zawsze „moje książki”, bo są to naprawdę moje książki, jestem ich współautorką. Gdyby te książki nie przeszły przez mój mózg, mój język, nie istniałyby – nie byłoby ich w moim języku.
    Dzięki tłumaczom literatura powszechna należy do wszystkich, każdy może odnajdywać siebie w bohaterach Homera.
    Na ogół ludzie nie są świadomi tego, że my również jesteśmy autorami. Ponosimy ogromną odpowiedzialność, bo od nas zależy, czy pokażemy wielkość pisarza, czy też zostanie on uznany za miernotę.

    Są przykłady tłumaczeń lepszych od oryginału. Pisarz może być bardziej ceniony w kraju, w którym wydano jego przekłady, niż u siebie. Może się spotkać z całkiem innym odbiorem. Tak było w swoim czasie z niektórymi pisarzami latynoamerykańskimi, o wiele bardziej znanymi w Polsce niż we własnych krajach. Może to również dotyczyć książek dla dzieci – przechodzą one czasem całkowitą metamorfozę. Mamy absolutnie genialny przekład książki Winnie-thePooh: nikt nie pamięta, że miś Puchatek był początkowo angielskim niedźwiadkiem-dziewczynką! To po prostu nasz Kubuś.
    Na tym właśnie polega magia… i odpowiedzialność tłumacza, który pisze tekst od nowa.
     
     
    Chociaż w dużej części już pani odpowiedziała na moje kolejne pytanie, chciałbym przytoczyć dwa cytaty. Mówi się często o dwóch szkołach: jedna z nich głosi, że tłumacz ma zacierać swoją osobowość, usuwać się cień, według drugiej jego praca powinna być widoczna i doceniana. Amerykanka Lili Meyer pisze w artykule zatytułowanym Translators and Other Icons: „Wielu tłumaczy uważa, że ich rola polega na tym, by byli niewidoczni. […] Jako tłumaczka sądzę, że przekład jest aktem wielkiej pychy. Jest to forma artystyczna wymagająca zarazem talentu i silnego Ego. Trzeba mieć wiele wiary we własne zdolności i dużą pewność siebie, by uważać, że się potrafi napisać cudzą książkę”. Zwolenniczką drugiego podejścia jest Susan Bernofsky, inna tłumaczka amerykańska, która spisała szereg zasad na użytek własny i wszystkich tłumaczy. Oto zasada numer 1: „Kiedy tłumaczysz, bądź zawsze pisarzem, a za każdym razem, kiedy odejdziesz od tej zasady, przypominaj ją sobie na nowo”.
     
    K. M.: Nie widzę tu sprzeczności. Tłumacz powinien przede wszystkim bardzo dobrze znać własny język. Zawsze mogę sprawdzić znaczenie obcego słowa, ale muszę być absolutnie pewna swojego języka, swoich słów. Muszę dać odpowiednik tego, co czytam. To oznacza, że tekst musi dobrze brzmieć w moim języku. Nigdy nie będzie taki sam jak oryginał. Nie będzie to ten sam rytm, te same słowa. Nigdy nie jest to słowo za słowo, jeden do jednego. W żadnym przekładzie.

    Kiedy ludzie mówią o dobrych czy złych książkach, oceniają zawsze autora, a nie tłumacza. W recenzjach nie ma nic o tłumaczach. Nikt go nie widzi, jakby był przezroczysty. A przecież pisarze wkładają olbrzymią pracę w styl, układają określone słowa w określony sposób. A ten sposób może być bardzo różny zależnie od języka. Po polsku mogę w zdaniu składającym się z czterech słów przestawiać kolejność wyrazów i będzie to nadal to samo zdanie, tyle że akcenty będą rozłożone inaczej, zmieni się trochę jego znaczenie i zmieni się rytm. Po francusku nie jest to możliwe. Każdy język ma inne właściwości. A ja muszę znaleźć sposób, by oddać styl pisarza w moim własnym języku. Zdanie ma swój określony rytm; jeśli autor chciał, by brzmiało płynnie i melodyjnie, muszę oddać to brzmienie. Albo zdania są urywane, kalekie, i taki musi być również mój tekst. Będzie to odpowiednik tekstu autora, ale mój własny. Nie tekst autora, tylko mój tekst.

    Na przykład początek książki Gaëla Faye’a jest napisany w rytmie rapu i trzeba ten rytm odtworzyć. W książce Véronique Olmi – przy czym spostrzegłam to dopiero po pewnym czasie; podpisałam umowę, nie zdając sobie sprawy, jak trudna to będzie praca – coś mi nie pasowało, tekst był za prosty, zaczęłam czytać go na głos i uświadomiłam sobie, że jest to jeden wielki poemat, że zdania mają określony rytm, że się nawet rymują. Musiałam przerobić cały początek, a właściwego rytmu szukałam w poezji polskiej. Podobnie było z książką Oliviera Bourdeaut En attendant Bojangles (Miłość i inne nieszczęścia) – to była strasznie trudna praca, bo oprócz rymów, oprócz określonego rytmu co chwila są jakieś gry słów, trzeba było wymyślać i tworzyć własne zabawy słowne. To naprawdę moja książka.
    I dotyczy to nie tylko powieści, lecz także esejów i tekstów naukowych. Niektórzy autorzy nie dbają szczególnie o styl, ale jeśli tekst jest zawiły, muszę go przetłumaczyć tak, żeby był zrozumiały. Jest to oczywiście inny rodzaj pracy, ale również wiąże się z odpowiedzialnością. Za odpowiedni dobór terminów, a czasem za ich tworzenie, jeśli nie ma polskich odpowiedników. Te terminy mogą potem wejść do obiegu, będą z nich korzystać inni tłumacze, a także badacze. Odpowiedzialność jest więc stale obecna, i dlatego jest to taka ciekawa praca!
     
     
    Czy udało się pani posunąć pracę nad przekładem książki Luca Boltanskiego, z którą przyjechała pani do Chalet Mauriac, tak jak sobie pani zaplanowała? I jaki wpływ miał na pani pracę spędzony tu czas?
     
    K. M.: To był bardzo ważny czas i ważny etap w pracy, która trwa już od dłuższego czasu, bo tekst, nad którym pracuję, jest długi, trudny i skomplikowany. Jest to książka z dziedziny socjologii, w której Boltanski używa wielu stworzonych przez siebie pojęć. Nie ma ustalonej  polskiej terminologii, nie ma właściwie polskich przekładów tego autora. Przyjechałam do Francji z gotowym brudnopisem przekładu i z nadzieją na spotkanie z autorem, żeby go poznać i żeby mu zadać pytania dotyczące tekstu. Pierwsze dwa tygodnie pobytu przeznaczyłam na uważne przeczytanie całego przekładu - maszynopis jest cały pokreślony na czerwono i usiany znakami zapytania! Następnie spędziłam trzy dni w Paryżu i z powodów, których nie będę tu wyjaśniać (śmiech), poznałam wprawdzie Luca Boltanskiego, ale nie pracowaliśmy nad tekstem (przyczyna pozostanie dla nas tajemnicą). Spotkałam się z nim jednak, odbyliśmy długą rozmowę, i bardzo to sobie cenię. Ponadto w 2017 roku przetłumaczyłam książkę Christophe’a Boltanskiego, syna Luca. Widziałam się z nim wówczas w Paryżu, widziałam również dom, o którym opowiada książka, ale mogłam go zobaczyć tylko z zewnątrz; otóż teraz Luc Boltanski zaprosił mnie do siebie i mogłam obejrzeć dom w środku. Zobaczyłam niektóre miejsca opisane w książce i było to bardzo poruszające doświadczenie – czułam się prawie tak jak odkrywcy Troi czy grobu Tutenchamona; może przesadzam, ale tylko trochę (śmiech).

    Po powrocie z Paryża odłożyłam ten tekst, żeby się trochę odleżał, i zajęłam się innym przekładem, który zaproponowano mi tuż przed wyjazdem – jest to książka Érica Vuillarda L’Ordre du jour (Nagroda Goncourtów 2017). Od pewnego czasu wszystkie tłumaczone przeze mnie teksty łączy ta sama nić przewodnia, pojawiają się w nich te same tematy: wojna, prześladowania, ludobójstwo, nacjonalizm. Dotyczy to nawet książki, która pozornie nie ma nic wspólnego z tą tematyką – i której wydania chciałabym się wreszcie doczekać – a mianowicie L’Afrique fantôme Michela Leirisa. Mówi ona o Afryce w latach 1931-1933, ale pojawia się tam pewna etnografka pochodzenia polskiego, Debora Lifszyc1, którą wywieziono później, w roku 1942, do Auschwitz. W roku 2017, kiedy byłam w Paryżu w związku z przekładem tekstu Christophe’a Boltanskiego i odwiedzałam wszystkie miejsca związane z książką, szukałam również śladów Debory Lifszyc. Byłam w Mémorial de la Shoah, gdzie przeglądałam jej listy i fotografie, pojechałam do Drancy, widziałam zawartość jej teczki w archiwach paryskiej Policji. Dziadek Christophe’a Boltanskiego uniknął losu Debory Lifszyc, ale mogło go spotkać to samo.
    Mam więc czasem  wrażenie, że moje kolejne przekłady są w gruncie rzeczy jedną i tą samą książką.


    O ile wiem, nie jest to pani pierwsze stypendium pobytowe?
     
    K. M.: Dwukrotnie przebywałam w Arles, w Kolegium Tłumaczy (CITL, Collège international des traducteurs littéraires); jest to nieco inne miejsce, zwłaszcza jeśli chodzi o relacje między stypendystami. Wydaje mi się, że w Arles kontakty były nieco luźniejsze, każdy zajmował się swoją pracą i o wiele mniej przebywaliśmy razem, mniej było wspólnych rozmów, wspólnych wycieczek czy spacerów. Arles to spore miasto, w którym jest znacznie więcej możliwości spędzania wolnego czasu. W Saint-Symphorien jest trochę tak, jakby się było na wyspie. I mamy znacznie bliższe kontakty z osobami, które zajmują się stale tym domem, z ich rodzinami i przyjaciółmi. Poza tym tu mamy możliwość, bardzo dla mnie ważną, poznawania twórców z innych dziedzin – ludzi, z którymi inaczej nigdy bym się nie zetknęła. Tworzą się więzi, żyjemy w czymś w rodzaju wspólnoty, która wytworzyła się być może również dlatego, że przyjechaliśmy tu wszyscy jednocześnie. Zaraz zaczęły się wspólne rozmowy, no i spotkania przy stole, w kuchni, która jest najważniejszym miejscem tego domu.
     
     
    Dlaczego chciała pani tu przyjechać?
     
    K. M.: To całkiem naturalne. Tłumacze pędzą życie każdy osobno. Chociaż w Warszawie spotykamy się teraz trochę częściej w gronie tłumaczy, jest to najwyżej kilka godzin w miesiącu. Zależy mi na dyskusjach z innymi tłumaczami, chcę wiedzieć, jak pracują, chcę też poznawać problemy i specyfikę innych krajów. A najważniejszą sprawą jest kontakt z żywym językiem. Trzeba go słuchać, mówić i posługiwać się nim w codziennym życiu.
     
    Tutaj dochodzi do tego jeszcze cudowne uczucie, że jestem jednocześnie w pracy i na wakacjach. Bardzo mi się podoba to miejsce, zupełnie wyjątkowe. Kiedy w ramach stypendium przebywałam w Paryżu, chciałam zawsze robić wszystko naraz, jak najwięcej – zwiedzać, często miejsca związane z przekładem, pracować. To były bardzo męczące wyjazdy, chociaż niezwykle ciekawe. Tu mamy oczywiście różne rozrywki – często literackie! - ale każdy może pracować we własnym rytmie.
     
    Poza tym wielkim odkryciem była dla mnie wiosna we Francji. Dotychczas widziałam tu tylko lato i jesień. Wiosna zaczęła się znacznie wcześniej niż w Polsce i może uda mi się zobaczyć ten wybuch wiosny jeszcze raz, po powrocie do domu (śmiech). To wielka rzecz, że mogę tutaj to przeżywać.
     
     
    Kolejne pytanie kieruję z przyzwyczajenia do wszystkich moich rozmówców, więc jest może mało oryginalne, ale zadam je mimo to. Ten dom był miejscem, w którym spędzał wakacje przyszły pisarz, laureat Nagrody Nobla. Czy miało to jakiś wpływ na panią i na pani pracę? Czy zastąpił pani drogę duch François Mauriaca ?
     
    K. M.: Zanim tu przyjechałam, prawie nie znałam książek Mauriaca. Na samym początku naszego pobytu obejrzeliśmy film Thérèse Desqueyroux (reż. Georges Franju, 1962). Potem przeczytałam powieść i jej ciąg dalszy (La Fin de la nuit – Koniec nocy). Pojechaliśmy do domu Mauriaca w Malagar. I stopniowo postać Mauriaca zaczęła dla mnie nabierać kształtów… Może to można nazwać jego wpływem! A poza tym zawsze przyjemnie jest być w miejscu, które było dla kogoś ważne; które nie jest bezosobowe.
    Ostatnie pytanie dotyczy wspomnienia, którym tłumaczka chciałaby i zgodziłaby się z nami podzielić. Katarzyna Marczewska zastanawia się oczywiście jakiś czas nad odpowiedzią:  Może rzeczka La Hure przy starym młynie i słońce prześwietlające wodę, zupełnie jak na innej rzece, w Polsce. Poczułam się wtedy u siebie, naprawdę u siebie. Nie wątpię, że w Saint-Symphorien Katarzyna Marczewska pozostawi na zawsze cząstkę siebie.
     
     

    Chalet Mauriac w Saint-Symphorien w pobliżu Bordeaux to dom, w którym François Mauriac spędzał w dzieciństwie wakacje. W roku 2001 stał się własnością Regionu Nowa Akwitania, a od roku 2013 jest domem pracy twórczej.


    1 Michel Freund napisał o niej książkę zatytułowaną  La Disparition de Deborah L. (Seuil, Paris 2012 [przyp. OD].
     

  • En savoir plus